Üniversitelerde Uzaktan Eğitim Dersleri Nasıl Verilmeli?

Ani ve hızlı bir karar ile eğitimde sistemsel dönüşüm olabildiğince başarılı olmasına karşın herkesin kabul ettiği bir gerçek var ki, uzaktan eğitim ne yazık ki yeterince verimli olamadı. Özellikle üniversitelerde öğretim elemanlarının önemli bir bölümü daha fazla emek sarf etmelerine karşın uzaktan eğitimde ne yapmaları, nasıl eğitim vermeleri gerektiği konusunda yeterli eğitime sahip olamadıkları için bilgilerini tam olarak aktaramadılar.

Her ne kadar farklı düşünülse de uzaktan eğitim öğrenci merkezli bir sistemdir, öğrenci ile eğitmenler fiziksel olarak aynı ortamda bulunmasalar bile öğrencinin istediği saatte ve mekânda öğrencilik işlemlerini yerine getirmesine olanak sağlar. Eğitimde fırsat eşitliğini sağlar, sorumluluk duygusunu artırır, özellikle çalışmak zorunda olanların ve fiziksel engellilerin eğitim almalarına olanak tanır. Kişinin bilgiye kolay ve hızlı ulaşmasını sağlarken öğrenme yeteneğine bağlı olarak hızını kendisinin ayarlamasına olanak tanır. Bunların yanında beslenme, barınma, ulaşım, fiziksel mekân, altyapı gibi harcamaları ortadan kaldırarak sadece teknolojik altyapı imkanlarına ihtiyaç duymaktadır.

Öğrencinin kaliteli eğitim alabilmek için teknoloji bütün imkân ve olanakları sağlamasına karşın sorun, eğitmenleri bu eğitimleri, öğrenciye nasıl vereceği ile ilgili. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) bu konuda özel ekipleri kurduğu donanımlı stüdyolarda ders kaynakları/materyalleri üretmek için oldukça planlı çalışmalara yöneldi. Gün geçtikçe daha etkin işler yapılacağı muhakkak. Ancak bu yazının konusu daha çok üniversitelerde öğretim elemanlarının eğitim materyalleri hazırlama konusunda neler yaptığından ziyade neler yapması gerektiğidir. Çünkü MEB’in hazırladığı eğitim materyallerini tüm Türkiye kullanabiliyor iken üniversitelerde her üniversitenin her fakültenin/biriminin her bölümünün her hocası her dersini kendisi özel olarak hazırlayıp sunmalı ve sistemi kullanarak öğrenciye hedeflediği eğitimi kaliteli olarak vermenin yolunu bulmak durumunda.

Öğrenim Yönetim Sistemi (ÖYS)

Uzaktan eğitimin ana bileşeni olan ÖYS için kullanılan yazılım sistemin belkemiğini oluşturmaktadır. İfade edilen özellikler ÖYS yazılımları için olmazsa olmaz zorunlu modüller olarak algılanmalıdır. Sonraki maddeler isteğe bağlı olarak kullanılabilir.

Sanal Sınıf

Eğitmen ile öğrencilerin anlık olarak sanal platformda görüntülü olarak karşı karşıya gelmelerini ifade eder. Yani farklı mekanlardaki kullanıcıların İnternet üzerinden iletişimini sağlayan yeni nesil bir çevrimiçi sanal toplantı aracıdır. Günümüzde kurumları uzaktan eğitimde sıkıntıya sokan en önemli etken canlı ve interaktif derslerin yürütülmesidir. Çünkü aynı anda onlarca/yüzlerce/binlerce kişinin aynı derste sanal ortamda bulunması teknolojinin imkanları ile sınırlı olup, bu konuda henüz hiçbir kurum/yazılım arzu edilen seviyede bir performans sergileyememektedir.

Sunucunun RAM bellek kapasitesine, işlemcisine ve switch yapısına ve ağ bant genişliğine bağlı olarak aynı anda bir sunucuda kaç ders açılmasından ziyade kaç kişinin anlık bir derste olabileceğinin limiti bulunmaktadır. Bu nedenle üniversitelerin en büyük yatırımı da sanal sınıf sunucuları üzerine olmak durumunda, aksi halde ya yurt içinde ya da yurtdışında bulunan sunucular üzerinden sanal sınıf uygulamaları için hizmet almaları kaçınılmazdır.

Sanal sınıf uygulamalarının etkin olabilmesi, öğrenciyi derste sürekli uyanık tutabilmesi için canlı ders esnasında, eğitmenin öğrenciye sunum yapma veya konuşma yetkisi vermesi, mini anketler yapması, anlık kısa sorular sorması gibi olanakları sağlaması gerekir.

Yapılmış canlı ders kayıtlarının arşive düşüp öğrencilerin istediği zaman kayıtları tekrar izlemesi mümkün olmalıdır. Sanal sınıf uygulamalarında dikkat edilmesi gereken önemli nokta, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisinin 7 Temmuz 2020 tarihinde yayınladığı genelge ile sunucularını yurt dışında barındıran yabancı menşeli yazılımların bulut ortamlardaki veri güvenliği sorunları nedeniyle mümkün olduğunca yerli ve milli ürünler kullanılmasını önermektedir.

Eğitim Materyalleri Oluşturma

Ders İçeriği bileşenin ana maddelerinden olan Eğitim Materyalleri Oluşturma uzaktan eğitim sisteminin sağlıklı işletilebilmesi için eğitmenlerin en çok üzerinde duracağı ve kendi sorumluluklarında olan bir görevdir. Bir ders için oluşturulacak eğitim materyalleri aşağıdaki gibi listelenebilir:

• Basit bir PowerPoint sunumunu ekrana yansıtıp, arkasından konuşarak video çekmek etkili bir eğitim materyali için yeterli olmamaktadır.
• Ders videoların öğrenciler tarafından anlaşılabilmesi, ilgilerini çekebilmesi için videoların işlenmesi, zenginleştirilmesi gerekmektedir.
• Ders videoları çekilirken en azından sunumların mümkün olduğunca monotonluktan uzak etkileşimli, animasyonlu yapılması gerekmektedir.
• Sunumların sadece yazı içermesinden ziyade resim ve grafik gibi görsellerle desteklenmesi gerekmektedir.
• Gerektiğinde sunum içerisinde kısa videolarla konunun daha iyi anlaşılması sağlanabilir. Yani video içerisinde kısa videolar kullanılabilir.
• Her dersin kendine göre farklı anlatım özelliği vardır. Matematik, istatistik, resim, grafik tasarım dersleri için grafik tablet eğitmenin zemin üzerinde rahat çizimler yapmasını sağlayacaktır.
• Ders videoları hazırlanırken ilk sunumlu kayıtla olabildiğince canlı, interaktif olursa videoların sonradan düzenlenmesine gerek kalmayabilir.
• Videolar basit olarak çekildikten sonra Camtasia, Adobe Premier Pro, Final Cut gibi programlarla zenginleştirilebilir.
• Uygulamalı derslerde videolar çekilerek düzenleme yazılımlarıyla birleştirilebilir, yeniden seslendirilebilir. Önceden çekilen videoların oynatılarak onlar üzerinde açıklamaların yapılması son derece etkilidir.
• Öğretim elemanlarının etkin ders videoları çekmek için kendi bilgisayarlarını, video kayıt cihazlarını kullanması yeterli olabilir.
• Birimler bazında kurulacak basit yeşil perde stüdyoları ile videoların arka planı şeffaflaştırılarak görseller konuşmacının yanına aktarılabilir.
• Canlı dersler ile kamera karşısında verilecek monoton slayt sunumlarının öğrenciyi dersten uzaklaştırdığı gözlemlenmiştir. Resim, grafik, video gibi ek görsellerle destek zorunludur.
• YÖK’ün 6 Mayıs 2020 Genelgesi: Engelli öğrencilere uzaktan eğitim sağlanması konusunda farkındalık oluşturacak tedbirler alınmalıdır.
• İşitme engelli öğrenciler için ders içeriklerinin metin olarak sağlanması, anlatımların alt yazılı verilmesi, dudak okuyabilen öğrenciler için eğitmenin ekranda görünmesi sağlanmalıdır.
• Görme engelli öğrenciler için okuyucu sistemlerinin kullanabileceği metinlerin kullanımı, sunumlarda büyük punto ve kontrast renk, görsel içeriklerin ders sırasında betimlenmesi önemlidir.
• Birimler bazında ders materyali hazırlama ve destekleme birimleri kurulmalıdır. Araştırma görevlilerinin bu konuda önemli destek vermeleri mümkün olabilir.
• Teknolojinin olduğu her ortamda risk vardır. Sanal sınıfın kesintiye uğrayabileceği göz önünde bulundurularak sisteme önceden materyaller yüklenmelidir.
• Gerektiğinde Sohbet Odası ve Forum araçları interaktif kullanılarak derslerin sürdürülmesi sağlanmalıdır.
• Çok fazla öğrenci potansiyeli olan kurumların her dersi uzun süreli canlı ders olarak yapma beklentisi olmamalıdır.
• Her 40-45 dakikalık ders için Canlı ders saatinin 20-30 dakika arasında olması veya 60-75 dakikalık blok ders halinde yapılması sağlanmalıdır.
• Canlı ders esnasında mini anket ve kısa testlerle öğrencinin ilgisi taze tutulmalıdır.
• Etkin ve interaktif içerikler oluşturmak için Camtasia yazılımı kullanılabilir.
• Web tabanlı açık kaynak yazılımı olan Xerte Çevrimiçi İçerik Geliştirme Editörü'nü kullanarak da içerik geliştirmek mümkündür.
• Kayıt yapılan ders videolarında konu aralarında sorular sorularak öğrencinin konuyu anladığı test edilmeli. Hatalı cevapta video başa sarabilmelidir.